ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސިޔާސީ މަސްރަޙުގައި އިންތިޚާބީ ނިޒާމަށް ބޮޑެތި ބަދަލުތަކެއް ގެނައުމުގެ ބަހުސް މިވަނީ އަނެއްކާވެސް ގަދަވެފައެވެ. ޚާއްޞަކޮށް، ރިޔާސީ އިންތިޚާބާއި ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ އިންތިޚާބު އެއްކޮށް ބޭއްވުމާ މެދު އުފެދިފައިވާ ޚިޔާލުތަފާތުވުންތަކަކީ ރާއްޖޭގެ ދުސްތޫރީ ޙަޔާތަށް އަންނާނެ ބޮޑު ބަދަލެއްގެ ފެށުމެވެ. މި ބަދަލުތަކުގެ އަސްލު ދެނެގަތުމަށްޓަކައި ރާއްޖޭގެ ސިޔާސީ ތާރީޚާއި، އިންތިޚާބީ ނިޒާމު ބައްޓަންވަމުން އައި ގޮތް ދިރާސާކުރުމަކީ މުހިންމު ކަމެކެވެ.
ދިވެހި ސިޔާސީ ނިޒާމުގެ ބިންގާ އެޅުން
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޒަމާނީ ސިޔާސީ ނިޒާމުގެ ބިންގާ އެޅިގެންދިޔައީ 26 ޖުލައި 1965 ގައި އިނގިރޭސިންގެ އަތުން މިނިވަންކަން ލިބުނު ހިސާބުންނެވެ. އޭގެ ކުރިން 1887 އިން ފެށިގެން ރާއްޖެ އޮތީ އިނގިރޭސިންގެ ހިމާޔަތުގެ ދަށުގައެވެ. މިނިވަންކަމަށްފަހު، 1968 ވަނަ އަހަރު ބޭއްވުނު ފެންނަ ނުފެންނަ ވޯޓަކުން، ގަރުނުތަކެއް ވަންދެން އޮތް ރަސްކަން އުވާލައި، ޖުމްހޫރީ ވެރިކަމެއް ގާއިމުކުރެވުނެވެ. ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ފުރަތަމަ ރައީސަކީ އިބްރާހީމް ނާޞިރެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ ވެރިކަމުގައި ރާއްޖޭގެ އިދާރީ އޮނިގަނޑު ޒަމާނީކުރުމުގެ މަސައްކަތް ފެށުނުއިރު، އޭގެ ފަހުން 1978 ގައި މައުމޫން އަބްދުލްގައްޔޫމް ވެރިކަމާ ހަވާލުވެވަޑައިގެން، 30 އަހަރު ވަންދެން ރާއްޖޭގެ ސިޔާސީ ނިޒާމު ބައްޓަންކުރެއްވުމުގައި މުހިންމު ދައުރެއް އަދާކުރެއްވިއެވެ.
”ރަތް ގާނޫނުއަސާސީ“: ބާރުތައް މަރުކަޒުވެފައި އޮތް ދައުރު
މައުމޫންގެ ވެރިކަމުގެ ފަހު ދިހަ އަހަރު ރާއްޖޭގައި އަމަލުކުރަމުންދިޔައީ 1998 ގެ ގާނޫނުއަސާސީ އަށެވެ. މި ގާނޫނުއަސާސީގެ ބޭރުގަނޑު ރަތްކުލައިގައި އޮތުމުން، މިއަށް އާންމުކޮށް ކިޔައިއުޅެނީ ”ރަތް ގާނޫނުއަސާސީ“ އެވެ. މި ނިޒާމުގެ ދަށުން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަށް ހުރިހާ ބާރުތަކެއް މަރުކަޒުވެފައި އޮތްއިރު، ސިޔާސީ ޕާޓީތައް ރަސްމީކޮށް ބަލައެއް ނުގަނެއެވެ. ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހެއް އޮތް ނަމަވެސް، އިދިކޮޅު ހަރަކާތްތަކަށް އޮތް ފުރުސަތު ވަރަށް ހަނިވެފައިވުމުން، ބާރުތައް ވަކިވެފައި އޮތް މިންވަރު ވަރަށް ކުޑައެވެ. ނަމަވެސް، 2000 ގެ ކުރީކޮޅު މަދަނީ ޖަމިއްޔާތަކާއި، ނޫސްވެރިންނާއި، ސިޔާސީ ހަރަކާތްތެރިންގެ ފަރާތުން އިސްލާހީ ބޮޑެތި ބަދަލުތަކަށް ގޮވާލަން ފެށިއެވެ.
އިސްލާހީ ބަދަލުތަކުގެ ފެށުން: ”ފެހި ގާނޫނުއަސާސީ“
ސިޔާސީ ޕްރެޝަރު ބޮޑުވެ، ގިނަ އަހަރުތަކެއްގެ މަޝްވަރާތަކަށްފަހު، އޯގަސްޓް 2008 ގައި އާ ގާނޫނުއަސާސީއެއް ތަސްދީގުކުރެވުނެވެ. މި ގާނޫނުއަސާސީގެ ބޭރުގަނޑު ފެހިކުލައިގައި އޮތުމުން މިއަށް ކިޔަނީ ”ފެހި ގާނޫނުއަސާސީ“ އެވެ. މިއީ ރާއްޖެއަށް ފުރިހަމަ ޑިމޮކްރަސީއެއް ތައާރަފުކޮށް، ބާރުތައް ވަކިވެފައިވާ ނިޒާމެއްގެ ބިންގާ އެޅިގެންދިޔަ ތާރީޚީ ބަދަލެވެ. މީގެ ދަށުން މިނިވަން މުއައްސަސާތައް އުފެދި، ގިނަ ޕާޓީތައް އެކުލެވޭ ސިޔާސީ ނިޒާމަކަށް މަގުފަހިވެގެންދިޔައެވެ. ނަމަވެސް، މި ނިޒާމުގެ ދަށުން އިންތިޚާބުތައް ވަކިވަކިން ބޭއްވުމަކީ ދައުލަތުގެ ބަޖެޓަށް ބުރަ ބޮޑުވެ، އަބަދުވެސް އިންތިޚާބީ ފޯރިއެއްގައި ގައުމު އޮންނަން ޖެހޭ ކަމަކަށް ވިއެވެ.
އިންތިޚާބުތައް އެއްކޮށްލުމުގެ ބަހުސާއި މުސްތަޤުބަލު
މިހާރު ކުރިއަށްދާ ބަހުސަކީ 2028 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން ރިޔާސީ އިންތިޚާބާއި މަޖިލީސް އިންތިޚާބު އެއްކޮށް ބޭއްވުމާ މެދު ކުރެވޭ ބަހުސެވެ. 4 އެޕްރީލް 2026 ގައި ބޭއްވުމަށް ތާވަލުކުރެވިފައިވާ ދުސްތޫރީ ފެންނަ ނުފެންނަ ވޯޓަކީ މިކަމުގައި ރައްޔިތުންގެ ބަސް ހޯދާނެ ފުރުސަތެވެ. މި ބަދަލަށް ތާއީދުކުރާ ފަރާތްތަކުން ބުނަނީ މީގެ ސަބަބުން ސިޔާސީ ހަމަޖެހުން ގާއިމުވެ، ދައުލަތުގެ ޚަރަދުތައް ކުޑަވާނެ ކަމަށެވެ. ނަމަވެސް، ފާޑުކިޔާ ފަރާތްތަކުން ކަންބޮޑުވަނީ ވެރިކަން ހިންގާ ބާރާއި ގާނޫނު ހަދާ ބާރުގެ މެދުގައި އޮންނަންޖެހޭ ”ޗެކް އެންޑް ބެލެންސް“ ނުވަތަ ފާރަވެރިވުމުގެ ނިޒާމަށް މީގެ ސަބަބުން ބުރޫއަރާފާނެތީއެވެ.
ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިންތިޚާބީ ނިޒާމަށް ގެންނަން އުޅޭ މި ބަދަލަކީ ރާއްޖޭގެ ޑިމޮކްރެޓިކް ދަތުރުގައި ނުހަނު މުހިންމު ނިންމުމެކެވެ. ރަތް ގާނޫނުއަސާސީގެ މަރުކަޒީ ބާރުތަކުން ފެށިގެން ފެހި ގާނޫނުއަސާސީގެ މިނިވަންކަމާ ހަމައަށް ކުރި ދަތުރުގައި، އިންތިޚާބުތައް އެއްކޮށްލުމަކީ ނިޒާމު އިތުރަށް ހަރުދަނާކުރުމަށް އެޅޭ ފިޔަވަޅަކަށް ވެދާނެއެވެ. ނަމަވެސް، މިފަދަ ބޮޑު ބަދަލެއް ގެންނަންވާނީ ދައުލަތުގެ ބާރުތައް ވަކިވެފައި އޮތުމުގެ އަސާސަށް އުނިކަމެއް ނާންނާނެ ގޮތެއްގެ މަތިން، ރައްޔިތުންގެ ފުރިހަމަ ބައިވެރިވުމާ އެކުގައެވެ.
