މުވާސަލާތީ ގުޅުންތަކާއި ޒަމާނީ ޓެކްނޮލޮޖީގެ ރޮނގުން ދިވެހިރާއްޖެ މިއަދު ދެކެމުންމިދާ ފުރިހަމަ ތަރައްގީގެ އަސްލަކީ، މީގެ ތިން ދަހަރު ކުރިން ރާއްޖެއަށް ތައާރަފުކުރެވުނު އިންޓަނެޓްގެ ހިދުމަތެވެ.
ރާއްޖެއަށް އިންޓަނެޓްގެ ހިދުމަތް ރަސްމީކޮށް ތައާރަފުކުރެވުނީ 14 އޮކްޓޫބަރު 1996 ގައެވެ. ކުރީގެ ރައީސް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމްގެ ވެރިކަމުގައި މި ހިދުމަތް ތައާރަފުކުރެވުނީ، ދިވެހި ސަރުކާރުގެ 55 އިންސައްތަ އަދި އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ކޭބަލް އެންޑް ވަޔަލެސްގެ 45 އިންސައްތަ ހިއްސާ އޮވެގެން އުފައްދާފައިވާ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ގުޅުން (ދިރާގު) މެދުވެރިކޮށެވެ.
މިއަދު މި ވަނީ އެ ތާރީހީ ފެށުމަށް 30 އަހަރު ފުރިފައެވެ. އެ ދުވަހު އިންދި ކުޑަކުޑަ އޮށުން ފެށުނު ދަތުރު، މިއަދު މިވަނީ ދިވެހި މުޖުތަމައުގެ އިގްތިސާދީ، އިޖުތިމާއީ އަދި ސަގާފީ ވިންދާ ލާމެހިފައެވެ.
އިންޓަނެޓްގެ ހިދުމަތް ލިބުމުގެ ކުރިން ދިވެހިން މައުލޫމާތު ބަދަލުކުރުމަށާއި މުވާސަލާތު ކުރުމަށް ބޭނުންކުރަމުން އައީ ސިޓީއާއި، ޓެލެފޯނާއި، ނޫސްމަޖައްލާތަކުގެ އިތުރުން ރޭޑިއޯ އަދި ޓީވީ ފަދަ ސަގާފީ ވަސީލަތްތަކެވެ. އެހެންނަމަވެސް، 1996 ވަނަ އަހަރު ސެޓެލައިޓް މެދުވެރިކޮށް، އެންމެ 64 ކިލޯބިޓްސް ޕަރ ސެކަންޑް ގެ ކުޑަ ބޭންޑްވިޑްތަކާއެކު ފެށުނު އިންޓަނެޓްގެ ހިދުމަތް ވެގެންދިޔައީ މުޅި ގައުމުގެ މުވާސަލާތީ ވިއުގައަށް އިންގިލާބީ ބަދަލެއް ގެނުވި ކަމަކަށެވެ. އެ ދުވަސްވަރު ހިދުމަތް ލިބެމުންދިޔައީ ލޭންޑްލައިން ފޯނު ލައިނު މެދުވެރިކޮށް، ”ޑައިލް-އަޕް“ ކަނެކްޝަންތަކުންނެވެ. އެއީ ހަރަދު ބޮޑު، އަދި ސްޕީޑް ލަސް ވަސީލަތަކަށް ވިޔަސް، ދުނިޔެއަށް ހުޅުވައިދިން މުހިންމު ކުޑަދޮރަކަށް ވިއެވެ.
ދުވަސްތައް ވޭތުވަމުންދިޔަ ވަރަކަށް ޓެކްނޮލޮޖީގެ ކުރިއެރުންތައް ރާއްޖެއަށް އަންނަން ފެށިއެވެ. އެގޮތުން، އޯގަސްޓް 2002 ގައި އޭ.ޑީ.އެސް.އެލް ޓެކްނޮލޮޖީއާއެކު ބްރޯޑްބޭންޑް އިންޓަނެޓް ތައާރަފުވެ، ހިދުމަތުގެ ދުވެލި އެތައް ގުނައެއް ހަލުވިވެގެން ދިޔައެވެ. އަދި 2006 ވަނަ އަހަރު ބައިނަލްއަޤްވާމީ ސަބްމެރިން ފައިބާ-އޮޕްޓިކް ކޭބަލް އެޅުމަކީ ސެޓެލައިޓަށް ބަރޯސާވެފައި އޮތް އޮތުން ކުޑަކޮށް، މުވާސަލާތީ ގޮތުން ރާއްޖެ މުޅި ދުނިޔެއާ ސީދާ ގުޅުވާލަދިން މުހިންމު ފިޔަވަޅެކެވެ.
މީގެއިތުރުން، ވާދަވެރި މާހައުލެއް އުފެދި، އުރީދޫ (ވަތަނިއްޔާ) ފަދަ އޮޕަރޭޓަރުންގެ ހިދުމަތް ތައާރަފުވުމާއި، ސްމާޓްފޯނުތަކާއި މޮބައިލް ބްރޯޑްބޭންޑް (3G، 4G އަދި 5G) އާންމުވުމާއެކު، އިންޓަނެޓްގެ ހިދުމަތް ކޮންމެ މީހެއްގެ ޖީބަށް ނުވަތަ އަތްދަނބޫރަށް ފޯރައިގެން ދިޔައެވެ.
ވޭތުވެދިޔަ 30 އަހަރުގެ ތެރޭގައި އިންޓަނެޓްގެ ސަބަބުން ދިވެހި މުޖުތަމައުގެ ކޮންމެ ދާއިރާއަކަށްވެސް ފާހަގަކޮށްލެވޭ ބޮޑެތި ބަދަލުތަކެއް ވަނީ އައިސްފައެވެ. ތައުލީމީ ދާއިރާއަށް ބަލާއިރު، ޖިއޮގްރަފީގެ ގޮތުން ވަކިވަކި ރަށްތަކަށް ބެހިފައި އޮތް ނަމަވެސް، އިންޓަނެޓްގެ ސަބަބުން ދަރިވަރުންނާއި މުދައްރިސުންނަށް ބައިނަލްއަޤްވާމީ ލައިބްރަރީތަކާއި، ދިރާސީ މައުލޫމާތުތަކާއި، އޮންލައިންކޮށް ކިޔެވުމުގެ ފުރުސަތުތައް ފަހިވެގެން ދިޔައެވެ. މިއަދު ރަށުގައި ހުރެގެން ދުނިޔޭގެ ނަން މަޝްހޫރު ޔުނިވަރސިޓީތަކުން މަތީ ތައުލީމު ހާސިލުކުރުމަކީ އާންމު ހަގީގަތެކެވެ.
އިޤްތިސާދީ ގޮތުން ބަލާއިރު، އިންޓަނެޓަކީ ދިވެހި ވިޔަފާރީގެ މައިބަދައެވެ. އިންޓަނެޓް ބޭންކިންގ އަދި އީ-ކޮމާސްގެ ސަބަބުން ފައިސާގެ މުއާމަލާތްތައް ނުހަނު ފަސޭހަވެ، ކުންފުނިތަކުގެ ހިންގުން ހަލުވިވިއެވެ. ހާއްސަކޮށް، ސޯޝަލް މީޑިއާގެ ޕްލެޓްފޯމްތައް މެދުވެރިކޮށް ގޭގައި ތިބެގެން މަސައްކަތްކުރާ ކުދި އަދި މެދުފަންތީގެ ވިޔަފާރިތަކަށާއި އަމިއްލަ މަސައްކަތްކުރާ ފަރާތްތަކަށް ވަނީ އާމްދަނީ ހޯދުމުގެ ފަހި ދޮރުތަކެއް ހުޅުވިފައެވެ. މީގެއިތުރުން، ރާއްޖޭގެ މައި އިގްތިސާދީ ތަނބު ކަމުގައިވާ ފަތުރުވެރިކަމުގެ ސިނާއަތަށް ބަލާއިރުވެސް، ބުކިންގ ހެއްދުމާއި އިސްތިހާރު ކުރުމުގައި އިންޓަނެޓް ވަނީ ކޮންމެހެން ބޭނުންތެރި ވަސީލަތަކަށް ވެފައެވެ.
މީޑިއާގެ ދާއިރާއަށް ވެސް އައީ ވަރުގަދަ އިންގިލާބެކެވެ. ކުރިން ހަފުތާއަކު އެއްފަހަރު ނުވަތަ ދުވާލަކު އެއްފަހަރު ޗާޕުކުރެވޭ ނޫސްތަކުގެ ބަދަލުގައި، މިހާރު ހިނގަމުންދާ ހާދިސާތައް ވަގުތުން ވަގުތަށް ފޯރުކޮށްދޭ ޑިޖިޓަލް ނޫސްތަކާއި ލައިވް ބްރޯޑްކާސްޓްތައް މުޅި މީޑިއާގެ މައިދާން ކޮންޓްރޯލް ކުރަން ފެށިއެވެ. މަޢުލޫމާތު ހޯދުމާއި ހިޔާލު ފާޅުކުރުމުގެ މިނިވަންކަން ފުޅާވެ، ކޮންމެ ރައްޔިތަކީވެސް މައުލޫމާތު އުފައްދާ އަދި ހިއްސާކުރާ ފަރާތަކަށް ވިއެވެ.
އިޖުތިމާއީ ގޮތުން ބަލާއިރު، ރާއްޖޭގެ އޮތް ޖިއޮގްރަފީގެ ހުރަސްތައް ގިރާކޮށްލީ އިންޓަނެޓެވެ. އެކި ރަށްރަށަށް ބެހިފައިވާ އާއިލާތަކާއި، ކިޔެވުމަށާއި ބޭސްފަރުވާއަށް ރާއްޖެއިން ބޭރުގައި ދިރިއުޅޭ ދިވެހިންނާ ދެމެދު އޮންނަ ގުޅުން، މެސެޖިންގ އެޕްލިކޭޝަންތަކާއި ވީޑިއޯ ކޯލްތަކުގެ އެހީގައި ވަނީ އެއް ފުރާޅެއްގެ ދަށަށް ގެނެސްދީފައެވެ. ދުރުމިން ނައްތާލައި، ގާތްކަން އުފައްދައިދިނުމުގައި ޑިޖިޓަލް މުވާސަލާތު އަދާކުރަނީ އަގުނުކުރެވޭ ފަދަ ދައުރެކެވެ.
މި ފަދަ އެތައް ކުރިއެރުންތަކަކާއެކު ވެސް، ރާއްޖެއަށް އަދިވެސް މި ދާއިރާއިން ބޮޑެތި ގޮންޖެހުންތަކާ ކުރިމަތިލާން ޖެހިފައިވެއެވެ. ރާއްޖޭގެ ރަށްތައް ކަނޑުތަކުން ވަކިވަކިވެފައިވާ ގޮތުން، އެންމެ އުތުރުން ފެށިގެން ދެކުނަށް، ހުރިހާ ރަށަކަށް އެއް ފެންވަރެއްގައި އަދި އެއް ހަމައެއްގައި އިތުބާރު ހުރި އިންޓަނެޓް ފޯރުކޮށްދިނުމަކީ ބޮޑު ހަރަދެއް ހިނގާ ދަތި މަސައްކަތެކެވެ. މީގެއިތުރުން، އެހެން ގައުމުތަކާ އަޅާބަލާއިރު ރާއްޖޭގައި އިންޓަނެޓްގެ ހިދުމަތުގެ އަގު އަދިވެސް ބޮޑުކަމަށް ގިނަ ބަޔަކު ދެކެއެވެ. ޑޭޓާ ޕެކޭޖްތަކުގެ އަގު ހެޔޮކުރުމަކީ ޑިޖިޓަލް އިގްތިސާދެއް ބިނާކުރުމަށް ކޮންމެހެން މުހިންމު ކަމެކެވެ.
ހަމައެއާއެކު، ޓެކްނޮލޮޖީއަށް މުޖުތަމައު ހޭނެމުންދާ ވަރަކަށް އޭގެ ނޭދެވޭ އަސަރުތައްވެސް ދަނީ ފެންނަމުންނެވެ. އިންޓަނެޓް މެދުވެރިކޮށް ހިންގާ މާލީ މަކަރާއި ހީލަތް އިތުރުވުމާއި، އޮންލައިންކޮށް ބުލީކުރުމާއި، ދޮގު މައުލޫމާތު ފެތުރުމަކީ މިއަދު ކަންބޮޑުވާންޖެހޭ މައްސަލަތަކެކެވެ.
މީގެއިތުރުން، ސްކްރީންތަކަށް ދެވިހިފުމުގެ ސަބަބުން ކުޑަކުދިންނާއި ޒުވާނުންގެ ނަފްސާނީ އަދި ޖިސްމާނީ ދުޅަހެޔޮކަމަށް އަސަރުކުރުމަކީވެސް ފަރުވާތެރިވާންޖެހޭ ކަމެކެވެ. އެހެންކަމުން، ސައިބަރ ސެކިއުރިޓީ ހަރުދަނާކުރުމާއި، އިންޓަނެޓް ރައްކާތެރިކަމާއެކު ބޭނުންކުރުމުގެ ހޭލުންތެރިކަން މުޖުތަމައުގައި އިތުރުކުރަންޖެހެއެވެ.
ވޭތުވެދިޔަ 30 އަހަރުގެ ތަޖުރިބާއަށް ބަލާއިރު، 1996 ގައި އެޅުނު އިންޓަނެޓްގެ ބިންގަލަކީ ރާއްޖޭގެ ޒަމާނީ ތާރީހުގައި ލިޔެވުނު އެންމެ މުހިންމު އެއް ސަފުހާއެވެ. އާޓިފިޝަލް އިންޓެލިޖެންސް (AI) އާއި އިންޓަނެޓް އޮފް ތިންގްސް ފަދަ އައު ޓެކްނޮލޮޖީތަކާއެކު ކުރިމަގުގެ ދުނިޔެ ބައްޓަންވަމުން އަންނައިރު، ރާއްޖެއިން އަމާޒު ހިފަންވީ ހަމައެކަނި ޓެކްނޮލޮޖީ ބޭނުންކުރާ ބަޔަކަށް ވުމުގެ ބަދަލުގައި، ޑިޖިޓަލް އީޖާދުތައް އުފައްދާ އަދި އޭގެ ފުރިހަމަ ފައިދާ ގައުމީ ތަރައްގީއަށް ހިފާ ބަޔަކަށް ވުމަށެވެ.
